Nola eragozten dio kapitalismoak antzerkian ikusle esna bat egoteari? Beharrezkoa al da barruak astintzen dizkizun antzerkia? Zergatik dira beharrezkoak kontzientzia nahasiak?

Algoritmoaren nagusitasunaren, merkatu kapitalista baten ikuspegi estuaren eta ihes egiteko komediaz gainezka dauden aretoen aurrean, eszenak pentsatzeko elkartzen garen azken babeslekua izaten jarraitzen du. Utzidazue zintzoa izaten: antzerki konbentzional gehiena izugarri aspergarria egiten zait. Etxetik atera, sarrera bat ordaindu eta laurogeita hamar minutuz testu epel bat irentsi behar izatea, amaieran konpromiso hutsagatik txaloka hasteko, denbora galtzea iruditzen zait.
Ez nazazue gaizki ulertu: umorea eta entretenimendua beharrezkoak ez ezik, ezinbestekoak ere badira; ni neu naiz egunerokoari aurre egiteko lehen lerroan behar dituenetako bat. Arazoa sortzen da merkatuak umorea lasaigarri sozial bihurtzen duenean.

Antzokiekin konpromiso politikoa dakarren proiektu bat aurrera ateratzen saiatu den edonork jakingo du zertaz ari naizen. Erantzuna ia beti errepikatzen den eredu bera da: «Badaukazu komediaren bat? Jendeak komedia eta barre egitea besterik ez du nahi».
Kapitalismoak nahiago ditu barre errazak nagusi diren areto beteak, erdi hutsik dauden besaulkiak eta kontzientzia astinduak baino. Joera hori elikatzen du: pandemian sortutako TikTokeko sortzaileek antzokiak betetzen dituzte, min ematen duen tokian hazka egiten ez duen komedia otzanarekin.

Krisi klimatikoak, gerra-mehatxuak eta eskuin muturraren gorakadak mugikorraren atzean bakartuta nahi gaituzten garai honetan, «hainbeste» pertsonarekin espazio bat partekatzea, beste gizaki batzuk ekinean eta beren gorputza jartzen ikusteko, iraultza kolektiboko ekintza bat da.

Eraldatzen gaituen antzerkia ezin da ulertu zortzi orduko lanaldi gogor baten ondoren «burua pixka bat arintzeko tarte» gisa. Bertolt Brechten urruntze-teknikatik —ikusle esna bat eskatzen baitzuen— Alfonso Sastreren konpromiso etikotik edo Angélica Liddellen gordintasunetik igarota, antzerki kritikoak labankada moduko galderak jaurtitzen dizkizu zuzenean sabelera.

Antzerki mota honen izaera iraultzailea ez da azken txaloarekin amaitzen. Antzezlanak min ematen duen tokian ukitzen zaituenean, kalera ateratzen zara «zerbait» horrekin, zer den zehazki jakin gabe, eta aurrez aurreko terrazan eztabaida piztera bultzatzen zaitu, ardo bat eskuan duzula. Tabernan sortzen den elkarrizketa lantokira, lagun gehiagorengana eta familiara ere zabal daiteke. Aldaketaren eragile bihurtzen zara, eta, aldi berean, baita harremanetan dituzun pertsona guztiak ere.

«Jendeak deskonektatu besterik ez du nahi» aitzakiaren aurrean, errealitateak kontrakoa erakusten du proposamenak egia duenean. Murtziako Eskualdetik gertu, ondo dakigu hori: Elxeko SomnisTeatre konpainiak YAK-42 hegazkin-istripuaren tragedia eraman zuen eszenatokira 2014an. Yak-42ko Biktimen Senideen Elkartearekin sorbaldaz sorbalda lan egin zuen, isiltasun instituzional itogarri bat hausteko. Esperientzia gordina, gizatiarra eta erabat suntsitzailea eskaini zuen, handik inor berdin atera ez zedin.

Bultzada hori bera sumatzen da tokiko kultur sarean ere, Teatro Vorazek sistemaren arrakalak erakusten dituenean. Aye Cultura Socialek artea eta arte eszenikoak erabiltzen ditu gizarteratzeko, komunitatea eraldatzeko eta aldaketa soziala sustatzeko tresna gisa. YampoTeatrok, autokudeaketatik abiatuta, testu borrokalariak lantzen ditu, bai eta memoria historiko errepublikanoa, klase-feminismoa eta tokiko periferien ikusgarritasuna ere.
Estatu mailan ere gertatzen da hori, dokumentu-antzerkiaren edo verbatim antzerkiaren aldeko apustua egiten denean —Lucía Mirandaren lanetan, esaterako—, edo proposamen gazteek Espainiako Gerra Zibilean Málaga eta Almería arteko errepideko sarraskia, «La Desbandá» izenez ezagutzen dena, aztertzen dutenean, Al Límite Teatro konpainiaren Nacional 340 lanean bezala.

Adibide argiena Murtziatik igaro den azken arrakasta handietako bat izan zen: 1936. Antzezlan horretan, lengoaia fisikoak, indar performatiboak, dokumentazioaren zorroztasunak eta testu gordinak ikusleak txundituta utzi zituzten. Jendeak ez dio gatazkari ihes egiten; hutsal denari baizik.

Gure gizarteak ez du entretenimendu anestesikoaren beste horrenbesteko dosirik behar. Korritze amaigabearen, gorroto-diskurtsoen eta kolapsoaren beldurraren aurrean, antzerki politikoak inbaditzailea, deserosoa eta sakonki kolektiboa izan behar du. Argi gera dadila hau ez dela panfletoak zabaltzea edo inor doktrinatzea, baizik eta beharrezkoa den espazio bat irekitzea, non norbanakoaren ezinegona galdera partekatu bihurtzen den.

Eszenatokia mundu posible berriak entseatu eta begiztatzeko aukera ematen digun leku magiko/sakratu hori da oraindik. Antzezlan batek entzulearen oinarriak astintzeko eta antzerki-espaziotik harago elkarrizketa bihurtzeko balio ez badu, apaingarri hutsezko zarata baino ez da. Eta apaingarri hutsezko zaratarako, egia esan, nahikoa dugu sare sozialekin.